کاروانسرای علیآباد قم، به اعتراف ماکسیم سیرو، جدیدترین و مجهزترین کاروانسراهای بینراهی عصر قاجار بوده و نمونهای کمنظیر از توجه به آسایش و رفاه مسافران در اواخر قاجار معرفی شده است.
کاروانسرای علیآباد، از مجموعه تاریخی علیآباد، در ۵۰ کیلومتری شمالشرقی قم و در مسیر جاده قم–تهران، در روستای علیآباد از توابع بخش مرکزی قم قرار دارند.
مجموعه تاریخی علیآباد، شامل کاروانسرای علیآباد و کاروانسرای سنگی علیآباد است؛ کاروانسرای علیآباد مربوط به دوران قاجار و کاروانسرای سنگی علیآباد قدمت سلجوقی دارد.
این مجموعه تاریخی تنها به کاروانسرا محدود نمیشود و بخشهایی همچون حمام، کوشک، یخچال، قهوهخانه، عمارت و باغ را نیز در بر میگیرد.
کاروانسرای علیآباد
کاروانسرای علیآباد، در دوره قاجار و به دستور میرزا علیاصغرخان امینالسلطان، ساخته شد و «ماکسیم سیرو» (1)، کارشناس معماری از فرانسه و از اولین استادان دانشکده هنرهای زیبا در دانشگاه تهران، این کاروانسرا را از جدیدترین و مجهزترین کاروانسراهای بینراهی عصر خود دانسته و آن را نمونهای کمنظیر از توجه به آسایش و رفاه مسافران در اواخر دوره قاجار معرفی کرده است.
سفر ناصرالدین شاه به کاروانسرای علی آباد
نام کاروانسرای علیآباد، برای علاقهمندان به تاریخ، با خاطرات سفرهای ناصرالدینشاه گره خورده است؛ خاطراتی که پیشتر در پادکست سفرنامههای شاه قاجار به قم بر اساس کتابی با عنوان «سفرهای ناصرالدین شاه به قم» به آن پرداختهایم.
ششمین سفر ناصرالدین شاه در سال 1305 قمری به قصد تفرج در علی آباد و تماشای دریاچه قم انجام شد. ناصرالدین میرزا در سفرنامه خود می نویسد:
دوشنبه ۱۹ رجب موکب همایون شاهنشاهی به عزم مسافرت قم و زیارت حضرت معصومه و سیاحت و تماشای دریاچه قم که ۳ سال است در کویر مابین دارالخلافه تهران و قم از آبهای رود شور و غیره تشکیل شده است از مقر سلطنت عظمی انتهاض فرموده (2) و تشریف فرمای ساحت قم شده و از قرار معلوم مدت مسافرت موکب همایونی زیاده از ۲ هفته طول نخواهد کشید.
بعد از حرکت به قریه کهریزک که در ۴ فرسنگی شهر دارالخلافه واقع و اولین منزل راه قم است، تشریف قدوم فرموده و سپس در منزل دوم که قریه حسن آباد و منزل سوم علی آباد بود اقامت گزیدیم.
ناصرالدین شاه در سفرنامه خود می نویسد: «علی آباد معدن سنگی دارد، که به هر اندازه سنگ بخواهند از آن سنگ بیرون می آورند، به مهمان خانه ای که در آنجا هست نیز سر زدیم عجب جاییست، هزاره، طاق و اتاق ها، ایوانهای مهمانخانه و پله ای روی نهر هم از سنگ تراشیده شده اند.
پرنده نگری ناصرالدین شاه در کاروانسرای علی آباد
ناصرالدین شاه در مسیر، با دوربین به پرنده نگری هم پرداخته و پرندگان قرمز رنگی را مشاهده کرده ولی بدون آنکه نام آنها را بداند در باره آنها می نویسد:
«به بالای مهمانخانه رفته و صحرا و دریا را نظاره کردیم، و بعد به سراپرده رفته و هوای آنجا بسیار معتدل خوبی بود. از سرا پرده روی تپه بلندی رفته و به صحرا و دریا دوربین انداخته و به اندازه ۱۰۰ هزار مرغ روی دریا دیدم. یک مرغ بسیار بزرگی دیدم که تمام این مرغ قرمز بود. سوای سرها و بالهای آنها که کمی سفید میزد، ولی سایر جاهای مرغها حتی پاهای آنها قرمز بود». (احتمالا منظور ناصرالدین شاه، فلامینگو بوده است.)
ناصرالدین شاه در مسیرش از علی آباد و کوشک نصرت و کوه های خوب و شکارهای خوبتری مثل بز و تکه، تیهو و کبک نام میبرد و به ییلاق های قم که در محدوده کوه های جاسب اردهال واقع شده اشاره می کند، که نشاندهنده آبادی و سبزی آن منطقه بوده است.
کاروانسرای سنگی علیآباد
کاروانسرای سنگی علیآباد (قلعه علیآباد) از آثار بهجامانده از دوره سلجوقیان (قرن پنجم هجری قمری) است که در شهرستان قم، بخش مرکزی، روستای علیآباد (در کیلومتر ۶۰ جاده قدیم قم–تهران) قرار دارد.
با توجه به کشف چند سکه مغولی متعلق به سدههای هفتم و هشتم هجری قمری در این محل، احتمال میرود بانی این کاروانسرا غازانخان (۶۹۴ هجری قمری) بوده باشد و احداث آن نیز پیش از دوران حکومت مغولان صورت گرفته باشد.
طرح معماری و ساختار این بنا بیانگر کاربریهای متنوع آن است. این مجموعه در روزگار صلح، محلی برای استقرار و اقامت کاروانها بوده و در دوران جنگ نیز بهعنوان دژی استوار و مستحکم برای حفاظت و دفاع مورد استفاده قرار میگرفته است.
میل سنگی علیآباد که در فاصله چند صد متری شمال شرقی این کاروانسرا قرار دارد، نقش راهنمای مسافران عبوری و راهنمای دسترسی به این اقامتگاه را ایفا میکرده است.
1. Maxime Siroux (1907 ـ 1975 م)
2. برخاستیم
